خانواده و وطن در نمایش‌خانگی پناهگاه است؟

به گزارش ایران فیلم پرس، بررسی جایگاه خانواده در سریال‌های نمایش‌خانگی، پیش از هر چیز نیازمند تعریف مشخصی از «خانواده» است. در این بررسی، خانواده صرفاً به‌عنوان یک «پناهگاه اجتماعی» در نظر گرفته شده است؛ پناهگاهی که لزوماً به معنای محل شکل‌گیری رفتار خوب یا بد نیست، بلکه باید دید آیا خانواده توانسته در مسیر روایت، برای شخصیت‌ها محل اتکا، امنیت و بازگشت باشد یا نه.

با این نگاه، در سریال‌های «گل‌سنگ»، «هزارتو»، «اهل ایران»، «بامداد خمار ۲»، «کنکل» (تکرار) و «نیم‌رخ»، خانواده به واسطه پیوندها و وابستگی‌های میان خانواده کوچک و گسترده، کارکرد پناهگاهی پیدا می‌کند. در این آثار، روابط خانوادگی بخشی از شبکه‌ای است که شخصیت‌ها در مواجهه با بحران‌ها و مسائل داستانی به آن بازمی‌گردند.

در مقابل، در سریال‌های «وحشی ۲»، «هزارویک شب»، «هفت» (تکرار)، «بدنام» و «کلاغ»، خانواده چنین کارکردی ندارد و نمی‌توان آن را پناهگاه شخصیت‌ها دانست. در «اعتراف می‌کنم» نیز خانواده اساساً در میان مسائل اصلی مورد پرداخت قرار نمی‌گیرد و در «کوری» هم خانواده به‌عنوان یک پناهگاه اجتماعی ظاهر نمی‌شود.

این تفاوت نشان می‌دهد خانواده در همه روایت‌های نمایش‌خانگی یک جایگاه ثابت ندارد؛ گاهی بخشی از ساختار درام و محل بازگشت شخصیت‌هاست و گاهی اساساً از میدان اصلی روایت کنار گذاشته می‌شود.

وطن را در نمایش‌خانگی پیدا کنید

اگر از خانواده یک گام فراتر برویم و به مفهوم «وطن» برسیم، وضعیت کم‌رنگ‌تر می‌شود. در بخش عمده‌ای از تولیدات نمایش‌خانگی، تصویری ملموس و روایی از وطن دیده نمی‌شود و این مفهوم، دست‌کم در سطح روایت و شخصیت‌پردازی، کمتر به یک عنصر مؤثر در داستان تبدیل شده است.

در این میان، «اهل ایران» و «کلاغ» از جمله آثاری هستند که وطن در آنها حضور روشن‌تری پیدا می‌کند. در باقی آثار، وطن به معنای ملموس و روایی آن کمتر دیده می‌شود.

البته در برخی سریال‌ها تلاش‌هایی برای بازنمایی مؤلفه‌های فرهنگی و زبانی وجود دارد. برای نمونه، در «بامداد خمار ۲» توجه به زبان فارسی و برخی مؤلفه‌های آن دیده می‌شود؛ اما صرف حضور این عناصر برای شکل‌گیری تصویری روشن از وطن کافی نیست. وقتی چنین مؤلفه‌هایی در متن و مسیر اصلی قصه جای نگیرند، نمی‌توان آنها را به‌تنهایی نشانه بازنمایی وطن دانست.

در نهایت، مسئله فقط این نیست که خانواده یا وطن در یک سریال حضور دارند یا نه؛ پرسش مهم‌تر این است که این مفاهیم چه نقشی در جهان داستان دارند و آیا به بخشی از تجربه شخصیت‌ها تبدیل شده‌اند یا صرفاً در حاشیه روایت باقی مانده‌اند.