سیاه و سفید نوید محمدزاده در توکیو

به گزارش خبرنگار ایران فیلم پرس، نوید محمدزاده در جشنواره توکیو با مجموعه‌ای از مواضع متفاوت ظاهر شد؛ از تأکید بر ایستادگی مردم ایران در دوران جنگ و انتقاد از تصویرسازی رسانه‌های غربی درباره کشورمان تا صحبت درباره محدودیت‌های سینمای ایران و تفاوت نگاهش با جشنواره‌های مطرح غربی. با این حال، یک انتخاب رسانه‌ای اشتباه، یعنی پاسخ دادن به پرسش خبرنگار ایران‌اینترنشنال، بخش مهمی از توجه‌ها را به حاشیه برد و زمینه بهره‌برداری رسانه‌ای از صحبت‌های او را فراهم کرد.

محمدزاده در نشست خبری تقریباً نیم‌ساعته فیلمش، «واقعاً آدم خاصی نیستم»، اظهارات متنوعی مطرح کرد؛ اظهاراتی که نمی‌توان همه آن‌ها را در یک چارچوب مشخص قرار داد. برخی از دیدگاه‌های فرهنگی او محل نقد جدی است، برخی مواضعش درباره جنگ و ایران قابل توجه است و در کنار همه این‌ها، نحوه مواجهه‌اش با خبرنگار اینترنشنال نیز پرسش‌های مهمی ایجاد می‌کند.

با این مقدمه، می‌توان چند نکته را درباره حضور رسانه‌ای محمدزاده در توکیو بررسی کرد.

اول؛ اشتباه بزرگ محمدزاده در انتخاب تریبون

محمدزاده میکروفون خبرنگار ایران‌اینترنشنال را مقابل خود دیده و با وجود آگاهی از هویت رسانه، به پرسش او پاسخ داده است. هرچند این اتفاق را نمی‌توان لزوماً به معنای انجام یک گفت‌وگوی اختصاصی یا تأیید مواضع آن شبکه دانست، اما همین پاسخ‌گویی نیز برای رسانه‌ای با چنین رویکرد سیاسی، فرصت بازتاب و برجسته‌سازی بخش‌هایی از اظهارات او را فراهم می‌کند.

اینجا یک تناقض قابل بحث شکل می‌گیرد: محمدزاده در همین نشست از ایران، مردم و ایستادگی در برابر جنگ صحبت می‌کند، اما هم‌زمان به پرسش رسانه‌ای پاسخ می‌دهد که منتقدانش آن را به همراهی با مواضع ضدایرانی و حمایت از حمله به ایران متهم می‌کنند.

طبیعی است که یک هنرمند در جشنواره بین‌المللی با خبرنگاران رسانه‌های مختلف مواجه شود و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها نیز بخشی از وظایف حرفه‌ای او باشد؛ اما این موضوع مسئولیت انتخاب تریبون و توجه به زمینه سیاسی آن را از میان نمی‌برد. به‌ویژه وقتی پای رسانه‌ای در میان است که مواضعش درباره ایران به‌شدت مناقشه‌برانگیز بوده است.

از این منظر، پاسخ دادن محمدزاده به خبرنگار اینترنشنال، به‌خصوص با توجه به مواضع قبلی او درباره جنگ و دفاع از ایران، تصمیمی قابل نقد است؛ تصمیمی که امکان برجسته‌سازی گزینشی صحبت‌هایش را برای این رسانه فراهم کرد.

دوم؛ مواضع فرهنگی محمدزاده همچنان محل بحث است

بخش دیگری از صحبت‌های محمدزاده به نگاه او به جامعه ایران و ضرورت بازنمایی سبک زندگی بخشی از مردم در سینما اختصاص داشت. او معتقد است سینما باید بتواند واقعیت‌های اجتماعی را، حتی اگر مربوط به گروهی محدود از جامعه باشد، به تصویر بکشد.

این دیدگاه، به‌ویژه در موضوع پوشش و روابط اجتماعی، محل بحث و نقد است. مسئله اصلی این است که بازنمایی یک بخش از جامعه تا چه اندازه می‌تواند نماینده تصویر کلی ایران باشد؟ آیا نمایش یک سبک زندگی خاص، بدون توجه به تنوع فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی جامعه، به شناخت دقیق‌تری از ایران منجر می‌شود؟

با این حال، باید میان نقد دیدگاه فرهنگی یک هنرمند و نسبت دادن مواضع سیاسی به او تفاوت قائل شد. محمدزاده در این نشست تلاش داشت از جایگاه یک فیلمساز و شهروند با تجربه زیستی متفاوت صحبت کند، نه اینکه لزوماً خود را در جایگاه یک چهره سیاسی مخالف نظام معرفی کند.

سوم؛ حرف‌هایی درباره جنگ که در حاشیه‌ها گم شد

یکی از مهم‌ترین بخش‌های نشست خبری محمدزاده، صحبت‌های او درباره تجربه مردم ایران در دوران جنگ بود؛ بخشی که در بازتاب‌های رسانه‌ای کمتر از اظهاراتش درباره حجاب و سانسور مورد توجه قرار گرفت.

او در صحبت‌های خود از ایستادگی مردم ایران سخن گفت و به این نکته اشاره کرد که مردم در جریان جنگ نیز در کشور حضور داشتند و زندگی خود را ادامه می‌دادند. تأکید او بر بازگشت مردم به زندگی و ماندن در ایران، در واقع تلاشی برای انتقال تصویری متفاوت از جامعه ایران به مخاطبان خارجی بود.

این بخش از صحبت‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا محمدزاده می‌خواست به مخاطب ژاپنی نشان دهد که تصویر ایران را نمی‌توان صرفاً از دریچه جنگ، بحران و روایت‌های رسانه‌ای بیرونی شناخت. او تلاش داشت تجربه زیسته مردم را در کنار تصویر مخابره‌شده از ایران قرار دهد و میان این دو تمایز قائل شود.

چهارم؛ انتقاد از جشنواره‌های غربی و سینمای فلاکت

نکته قابل توجه دیگر، نگاه انتقادی محمدزاده به جشنواره‌های غربی و شیوه بازنمایی ایران در بخشی از سینمای مورد توجه این جشنواره‌هاست.

او درباره دلیل انتخاب جشنواره توکیو برای نمایش فیلمش، به تفاوت نگاه خود با جشنواره‌هایی مانند کن و ونیز اشاره کرد. از صحبت‌های او چنین برمی‌آمد که تمایلی ندارد برای جلب توجه جشنواره‌های خارجی، تصویری اغراق‌آمیز از فقر و فلاکت جامعه ایران ارائه کند.

این اظهارات را باید در چارچوب نقدی گسترده‌تر درباره تصویر ایران در سینمای بین‌المللی بررسی کرد؛ نقدی که سال‌هاست درباره کلیشه‌سازی از جامعه ایرانی و تمرکز بیش از اندازه برخی آثار بر فقر، محرومیت و بحران مطرح می‌شود.

محمدزاده همچنین در بخشی از صحبت‌هایش، مخاطبان ژاپنی را به سفر به ایران دعوت کرد تا به‌جای اتکا به تصاویر رسانه‌ای، خودشان با جامعه و زندگی مردم ایران آشنا شوند.

این موضع، در کنار صحبت‌های او درباره جنگ، نشان می‌دهد که دست‌کم بخشی از هدفش در این نشست، فاصله گرفتن از تصویر کلیشه‌ای و یک‌سویه‌ای بوده که به اعتقاد او در برخی رسانه‌ها و جشنواره‌های خارجی از ایران ارائه می‌شود.

پنجم؛ محمدزاده را باید با تمام صحبت‌هایش دید، نه چند دقیقه از یک نشست

برآیند نشست خبری محمدزاده را نمی‌توان صرفاً به چند جمله درباره حجاب و سانسور یا پاسخ او به خبرنگار اینترنشنال تقلیل داد. همان‌طور که نمی‌توان اشتباه او در انتخاب تریبون را با اشاره به چند موضع متفاوتش نادیده گرفت.

از یک سو، پاسخ‌گویی به خبرنگار اینترنشنال، با توجه به مواضع قبلی محمدزاده درباره اسرائیل و دفاع از ایران، تصمیمی قابل نقد است. از سوی دیگر، صحبت‌های او درباره ایستادگی مردم در دوران جنگ، دعوت مخاطبان خارجی به شناخت مستقیم ایران و انتقاد از کلیشه‌سازی در جشنواره‌های غربی نیز بخش مهمی از همین نشست است.

به نظر می‌رسد هدف اصلی محمدزاده از ساخت فیلم و حضور در توکیو، دست‌کم بر اساس توضیحاتی که خودش ارائه کرده، تقابل سیاسی با ساختار رسمی کشور نبوده است؛ بلکه او می‌خواسته تصویری متفاوت از جامعه ایران ارائه دهد و از آنچه خود بازنمایی اغراق‌آمیز فقر و فلاکت می‌داند، فاصله بگیرد. البته شیوه بیان این دیدگاه‌ها و انتخاب رسانه برای طرح آن‌ها همچنان محل بحث است.

در نهایت، ماجرای توکیو را باید با همه ابعادش دید؛ نه می‌توان خطای رسانه‌ای محمدزاده را نادیده گرفت و نه منصفانه است که تمام صحبت‌های او را به همان خطا تقلیل دهیم. شاید مهم‌ترین درس این ماجرا برای هنرمندان ایرانی حاضر در رویدادهای بین‌المللی این باشد که در کنار محتوای سخنانشان، باید به رسانه‌ای که آن سخنان را بازتاب می‌دهد نیز توجه داشته باشند.